Minister Koenders: "Cultuur is intrinsiek onderdeel van armoedebestrijding"

november 2007 -

"Centraal in het beleid van ontwikkelingssamenwerking staat hoe mensen zelf geholpen willen worden. Daar is creativiteit en zelfbewustzijn voor nodig. Cultuur geeft de kracht en de ruimte om aan de millenniumdoelstellingen te werken. Het is een intrinsiek deel van armoedebestrijding." Niet eerder liet Bert Koenders, minister van Ontwikkelingssamenwerking, zich zo duidelijk uit over de rol van cultuur in ontwikkeling.

"Voor mij gaat cultuur vooral over vernieuwing en het doorbreken van patronen en taboes, en biedt het tegenwicht aan cynisme. De positieve kanten van ontwikkeling worden door cultuur bemiddeld. Ik denk dat moderne cultuuruitingen hierin meestal veel belangrijker zijn dan cultuurbehoud, erfgoed of folklore. Hoewel bijvoorbeeld in Afghanistan, waar zoveel verwoest is, de opbouw van het nationale museum van groot belang is. Maar in het algemeen kun je zeggen dat culturen steeds meer naar binnen gekeerd raken. Dat kun je doorbreken door culturen als iets dynamisch op te vatten. Culturen moeten weer met elkaar gaan praten. Cultuur moet een aandachtspunt worden in het hele beleid van ontwikkelingssamenwerking. Het zit nu nog veel te veel in een hokje, terwijl je eigenlijk bij elk project aandacht zou moeten hebben voor de culturele component."

Koenders lijkt zeer veranderingsgezind en zal het zeker niet bij beleidsmatige voornemens laten. Uit eigen ervaring weet hij bijvoorbeeld welke rol theater kan hebben. "Waarom geven we cultuur niet een grotere rol bij hulp in conflictsituaties? In Rwanda en Darfur is veel gebruik gemaakt van theater als middel om mensen te helpen hun traumatische ervaringen te verwerken en hun eigen identiteit te hervinden. Theater is daar bij uitstek geschikt voor. Maar de huidige cultuurprogramma's zijn nog veel te statisch. Belangrijk is vergroting van de dialoog met ontwikkelingslanden, de communicatie tussen culturen en de uitwisseling met organisaties en kunstenaars in niet-westerse landen. Wederkerigheid is dus erg belangrijk. Bij ondersteuning van cultuur gaat het erom te luisteren naar wat er lokaal speelt. We moeten voorkomen dat we de kunst die we zelf leuk vinden ondersteunen. Het gaat er juist om dat culturen in ontwikkeling zich op hun eigen manier kunnen vernieuwen. Vraaggestuurd is dus de kern van het beleid. Dat betekent dus ook dat er bij de ambassades meer kennis moet komen om goede projecten te herkennen of te ondersteunen. Zo vind ik de enorme groei van het aantal jongeren in de armste landen van belang. Zij zijn de grote veranderaars in deze samenlevingen, maar zitten nu vaak in een spagaat tussen enerzijds de traditie en MTV anderzijds. Cultuur geeft hun instrumenten om hun eigen leven vorm te geven."

Het beleid op het gebied van cultuur en ontwikkeling is in beweging. Een coalitie van zeventien Nederlandse organisaties uit de culturele sector én een aantal organisaties voor ontwikkelingssamenwerking, zet zich sinds voorjaar 2007 in voor onder meer een sterkere rol van cultuur in ontwikkelingssamenwerking. Koenders ondertekende in Schokland op 30 juni 2007 een akkoord met deze strekking, waarin onder meer is opgenomen dat door Buitenlandse Zaken een verdubbeling van de huidige fondsen wordt nagestreefd, ofwel uitbreiding van het cultuurbudget met tien miljoen euro. "Op korte termijn is er geen ruimte op de begroting voor een dergelijk bedrag, maar wel voor intensiveringen", aldus Koenders. "Ook hier wil ik vraaggestuurd werken. De uitwerking van de akkoorden van Schokland is nog in volle gang. Misschien duurt het wat lang, maar we kennen allemaal de goedbedoelde plannen die op niets uitliepen. Dus wacht ik heel bewust tot de plannen van het veld duidelijker worden. We ontwikkelen zo een nieuwe manier van werken waarbij cultuur een integraal onderdeel van het ontwikkelingsbeleid is. Hierbij willen we ook het debat in Nederland versterken. De belangstelling vanuit de Nederlandse samenleving is heel belangrijk bij de ontwikkeling van het beleid. De coalitie die het Akkoord van Schokland over cultuur heeft opgesteld, organiseert op 31 maart 2008 een conferentie. Daar verneem ik graag de plannen en snel daarna moeten we ook de toedeling van middelen rond hebben."

Cultuur als negende millenniumdoel is volgens Koenders een heilloze weg. "Dat werkt eerder ondermijnend, omdat de resultaten zo slecht te meten zijn. Ik ben daar helemaal niet voor." Wel gelooft Koenders in cultuur als economische kracht, waarbij hij ook de Unesco-conventie voor culturele diversiteit betrekt. "Het Franse standpunt van protectionisme is veel geridiculiseerd, maar natuurlijk moeten we ons inzetten om kwetsbare cultuur te beschermen."