Claudia Fontes: 'De magische macht van cultuur ontstaat niet op commando'

april 2008 -

Kunst kan geweldige maatschappelijke veranderingen veroorzaken, maar niet als die van tevoren worden gepland. Deze conclusie trekt Claudia Fontes uit evaluatieonderzoek dat zij verricht naar projecten die worden ondersteund door het Hivos Cultuurfonds in Midden-Amerika. Ontwikkelingsorganisaties die kunstenaars of culturele instellingen ondersteunen met als doel armoede, corruptie, mensenrechtenschendingen of andere misstanden tegen te gaan, kweken, vreest Fontes, "een hele generatie van kunstenaars die onverschillig zijn voor maatschappelijke problemen maar bedreven in het formuleren van subsidieaanvragen." Dat hun kunst vervolgens geen maatschappelijke veranderingen teweegbrengt is volgens de Argentijnse minder ernstig dan dat. Dit vertelde zij tijdens de conferentie Grenzeloze nieuwsgierigheid, op 31 maart 2008 in Rotterdam.

Beeldend kunstenares, curator en cultureel consultant Fontes (1964) begon in 1996 aan een uitwisselingsprogramma van de Rijksacademie in Amsterdam. Het was een interessante ervaring, vertelt ze, al schrok ze ervan hoe zeer ze in een hokje werd gestopt. "Opeens was ik een 'niet-westerse kunstenaar'. Bovendien werd verwacht dat ik kon bewijzen dat de uitwisseling waar ik aan meedeed zou bijdragen aan de ontwikkeling van mijn land. Daar was ik helemaal niet mee bezig. Het heeft mij aan het denken gezet en geïnspireerd, bijvoorbeeld tot het maken van mijn afstudeerkunstwerk: een houten hond waarmee ik Nederland zou bezetten."

Tijdens het onderzoek sprak Fontes onder andere filmmakers uit Nicaragua, die onder druk van ontwikkelingsorganisaties jarenlang documentaires hadden gemaakt over aangewezen maatschappelijke thema's. "Zij ervoeren dat als een gevangenis. Pas toen die criteria werden losgelaten en zij hun eigen ideeën gingen volgen, kwam er wat op gang. Hun films gingen bijvoorbeeld over homoseksualiteit en brachten meer discussie op gang dan welke documentaire in opdracht ook."

Culturele projecten blijken ingrijpender effect te kunnen hebben dan bijvoorbeeld ecologieprojecten, ontdekte Fontes, "omdat ze te maken hebben met identiteit en zelfvertrouwen." Diep onder de indruk is ze van de samenwerking van Hivos met platenmaatschappij Stonetree Records, die muziek uitbracht van de Garífunas, een gesloten culturele minderheid in Belize. "Die platen werden zo'n internationaal succes dat de bijna vergeten cultuur van de Garífunas nieuw leven ingeblazen werd. Bovendien doorbrak het de traditioneel achtergestelde positie van vrouwen in de gemeenschap: opeens kwamen zij achter kookpotten vandaan en zongen ze op een groot podium."