Koulsy Lamko (1959) is een uit Tsjaad afkomstige schrijver en universitair docent. In 1979 ontvluchtte hij zijn geboorteland vanwege de burgeroorlog en vestigde hij zich in Burkina Faso. Daar hield hij zich onder meer bezig met community theatre. Na een verblijf in Rwanda publiceerde hij de roman La phalène des collines. Momenteel verblijft hij op uitnodiging van Amsterdam Vluchtstad in het voormalige appartement van Anne Frank en haar familie aan het Amsterdamse Merwedeplein.

Koulsy Lamko over de exotische mens

maart 2009 -

Onder aanhangers van het creationisme en het darwinisme bestaan nog altijd volop vooroordelen. Het ontstaan van de mens blijft intrigeren! Het drie eeuwen oude Teylers Museum in Haarlem biedt van januari tot mei 2009 plaats aan de tentoonstelling "De exotische mens. Andere culturen als amusement". De tentoonstelling, die vanuit een formele, postmoderne gezichtshoek affiches, foto's, maskers, voorwerpen afkomstig uit de koloniën, beeldhouwkunst, documentaires, boeken en dergelijke bijeenbrengt, roert op gedurfde wijze de perceptie van de Ander weer aan zoals deze door de eeuwen heen in Europa werd uitgedragen. Indianen, Aboriginals, volksstammen in Afrika, Groenland, Samoa en Pakistan, hutten, bos, een tempel, slavernij, de koloniale tentoonstelling van 1897 in Tervuren, wetenschappelijke expedities, craniometrie, antropometrie, de Hottentot-Venus, de indeling in kleuren, DNA, kortom biologie, cultuur en geschiedenis, vormen er een samenraapsel dat de clichés aan de oppervlakte brengt die ten grondslag liggen aan racisme, slavernij, kolonisatie en apartheid. Kort gezegd: de Ander is anders en dus een dier, of niet veel meer dan een dier; hij wordt afgebeeld in zijn natuurlijke toestand, als lelijk, raar, grappig, woest, gewelddadig, redeloos, kannibalistisch, kortom exotisch!

Image

Circusaffiche uit 1894, te zien op de tentoonstelling

Waartoe dient een zo gewaagde tentoonstelling over dit gevoelige onderwerp? Het antwoord op deze vraag is gecompliceerd. Is het een spiegel, een confrontatie met ons verleden? Het overbrengen van kennis en het levend houden van de herinnering zijn doelen die zeker prijzenswaardig zijn. Immers, als deze tentoonstelling uitnodigt tot een blik met een dubbele focus, dat wil zeggen een blik die zich richt op de afkeurenswaardige, hiërarchisch indelende, destructieve blik op de Ander, als zij erin slaagt vragen te stellen bij de stompzinnigheid van de pseudowetenschappelijke benaderingswijze van het typeren en hiërarchisch indelen naar ras, als zij bij de bezoeker in plaats van een geamuseerd glimlachje (tenzij dit voorkomt uit een zeldzaam vermogen tot zelfironie) afkeer opwekt, zou dat geruststellend zijn.

Maar als de tentoonstelling de bezoeker in zijn stereotypen sterkt in plaats van dat deze wordt gevoeld als een snijdende aanklacht, zou dat verschrikkelijk zijn. Vermaak is niet verboden, niettemin vraagt de meerduidigheid van het beeld om grote omzichtigheid bij de presentatie van de objecten (denk aan: eenzijdige zienswijze, legenden zonder glans, ongelijksoortigheid). Dit geldt in het bijzonder voor een moeilijke kwestie als deze, waarin de denkbeelden zijn vastgeroest, als rechtvaardiging voor de gepleegde gruweldaden. De koloniale tijd ligt nog niet zo ver achter ons. We hoeven maar te denken aan het moment waarop, op basis van regels en de maat van benen en neus, Hutu's en Tutsi's als sociale groepen tot rivaliserende bevolkingsgroepen werden gemaakt, waarmee de grondslag was gelegd voor de genocide onder de Tutsi's in Rwanda. Er zijn nog steeds mensen die de racistische beweringen van James Watson onderschrijven. Het gevaar blijft dat men vervalt in een glijdende schaal: "you become a scientific profile, a negroid type, an anthropoligical debate, a photographic subject".