Petina Gappah: "Humor is mijn persoonlijke wapen"

november 2009 -

De Zimbabwaanse schrijfster Petina Gappah is in 2009 internationaal doorgebroken met haar debuut Elegy for Easterly (in het Nederlands verschenen als De Danskampioen en andere verhalen). Een prachtige bundel over het land dat ze eind jaren negentig verliet om te gaan studeren en werken in Europa. Gappah schetst met veel humor en flair het harde bestaan van haar landgenoten die gebukt gaan onder chaos, corruptie, gierende inflatie en armoede.

image

Petina Gappah (foto: Batsheba Okwenje, Uitgeverij Mouria)

Het boek is vertaald in onder andere het Fins, Zweeds en Italiaans, maar ze schreef het niet met de bedoeling om een internationaal publiek te behagen. Stuk voor stuk zijn het verhalen over mensen die ze kent, over nieuwsberichten die ze in de krant heeft gelezen, over gebeurtenissen uit haar kindertijd. Gappah's favoriete verhaal is De Danskampioen, een portret van de bejaarde timmerman M’dhara Vitalis Mukaro die wegens de economische malaise moet blijven werken tot ver na zijn pensioen. Ondanks alle tegenslagen geniet de oude man van het leven en wordt hij danskampioen in de plaatselijke disco.

Hoewel haar verhalen vol ideeën zitten die ook Europeanen zullen aanspreken, zoals de kritiek op de Wereldbank in Als The Last Post klinkt, ziet Gappah geen rol voor zichzelf weggelegd als spreekbuis voor Zimbabwanen of Afrikanen in de rest van de wereld. "Mijn verhalen spelen zich af in Zimbabwe en gaan over zaken die de Zimbwanen kennen. Ik heb het ook specifiek over Zimbabwe en niet over Afrika in het algemeen. Ik ben geïnteresseerd in mijn land, zowel in het universele als het bijzondere van wat wij meemaken en hoe wij met elkaar verbonden zijn. Ik heb er geen enkel belang bij om een activist te zijn of een of andere 'rol' op me te nemen. Ik ga de toch al betreurenswaardig beperkte tijd die ik op deze planeet heb niet verdoen als zedenmeester die de mensen in Europa vertelt hoe ze Zimbabwe of Afrika moeten zien."

U werkt als handelsjurist in Geneve. Deelt u de kritiek op de Wereldbank uit Als The Last Post klinkt?

"Het is niet zozeer kritiek op de Wereldbank als wel kritiek op de heersende elite in Zimbabwe die ontwikkelingshulp vaak heeft misbruikt. Ik denk niet dat ontwikkelingshulp nutteloos is. Ik heb zelf zeker profijt gehad van ontwikkelingshulp. Ik ben naar Oostenrijk gegaan met een beurs van het Oostenrijkse ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar ontstond mijn belangstelling voor WTO-wetgeving en nu, dertien jaar later, ben ik een ervaren jurist die juridische bijstand geeft door ontwikkelingslanden te helpen bij het doorgronden van de WTO-wetgeving."

" Er zijn velen met mij die veel profijt hebben gehad van gerichte hulp voor onderwijs en gezondheidszorg. De soort hulp die werkt, is hulp waarbij direct in mensen wordt geïnvesteerd en die beantwoordt aan de hulpvraag van de mensen. Mijn organisatie, de ACWL, is een voorbeeld van donoren die luisteren naar ontvangers - de ontwikkelingslanden hebben aangegeven wat ze nodig hebben en daar hebben de donoren op gereageerd. Onze organisatie werkt dus op basis van partnerschap. Zoals ik laat zien in het verhaal dat je noemde, kan hulp verspillend zijn en is het verspillend en het kan leiden tot corruptie, wat in het verleden ook is gebeurd, maar ik zou het gehele hulpsysteem niet ontmantelen enkel en alleen omdat het alleen in sommige gevallen effectief is geweest en niet in alle gevallen."

In het verhaal De Indiër van tante Juliana beschrijft u racisme in Zimbabwe. We zien hoe de houding van meneer Vaswami verandert als er een blanke man zijn winkel binnenstapt en hoe hij na de onafhankelijkheid zelf het slachtoffer wordt van racisme. Welke rol speelt racisme in uw eigen leven en is humor er een goed wapen tegen?

"Ja, ik ben me bewust van racisme in en buiten Zimbabwe. Ik ben geboren in een racistische maatschappij, mijn jonge leven en ontwikkeling in Rhodesië werd beperkt doordat ik van een bepaald ras was. We woonden in een zogenaamd Afrikaans gebied en ik ging naar Afrikaanse scholen. Dat veranderde na de onafhankelijkheid, toen we verhuisden naar een zogenaamde Europese wijk en ik naar een Europese school ging. Er bestonden veel racistische vooroordelen op die school, natuurlijk, maar ik was heel jong toen en veel ervan ging langs me heen omdat ik alleen maar zat te lezen."

"Daarna verhuisde ik naar Europa, naar een stad waar weinig zwarte mensen woonden, en ervoer ik wat het was om anders te zijn. Maar ik was er zo op gebrand om plezier te maken en nieuwe dingen te leren dat ook dat grotendeels langs me heen ging. En als ik er wel de strijd mee aanbond, dan leerde ik de belangrijke strijdpunten eruit te pikken. Als iemand bijvoorbeeld weigerde om naast me te zitten in de bus, was dat geen belangrijk strijdpunt. Maar een bedrijf dat mijn bloedplasma weigerde omdat ik uit Afrika kom, was dat wel. Ik reageer heel emotioneel op veel dingen, dat heb ik helaas van mijn moeder geërfd, en daarom heb ik humor leren gebruiken als mijn persoonlijke wapen om om te gaan met de minder prettige dingen van het leven zoals een gebroken hart, de ups en downs van de Zimbabwaanse politiek, Serena Williams die wedstrijden verliest die ze eigenlijk zou moeten winnen en racisme."

De Danskampioen en andere verhalen is verschenen bij uitgeverij Mouria. In de loop van 2010 verschijnt Gappah's roman The Book of Memory die eveneens in vertaling bij Mouria wordt uitgegeven. Petina Gappah neemt in januari 20120 deel aan Winternachten.